*** شعار ما :   ترویج تفکر علمی و تخصصی مدیریت شهری و استفاده از تجارب سایر کشورها ***

بانک اطلاعات تخصصی

عضویت در خبرنامه





Powered by WebGozar

با پر کردن فرم بالا می توانید از جدیدترین اطلاعات وبسایت مرکز اطلاعات علمی و تخصصی مدیریت شهری با خبر شوید.

آیا می دانید ؟

آیا می دانید

اولین مردمانی که سکه را در جهان ضرب زدند ایرانیان بودند .

مطالب بیشتر ...

 
نگهداری بنا، مقوله‌ فراموش شده مشاهده در قالب PDF چاپ فرستادن به ایمیل
چهارشنبه, 16 اردیبهشت 1388 ساعت 14:06

اهمیت نگهداری بنا برای انسان‌های دیرین كه با سختی و مشقت فراوان و با صرف وقت بسیار به احداث سرپناهی برای خویش می‌پرداختند بسیار روشن بوده و در هر عصر و زمانی بسته به مصالح و تكنیك‌های زمان خویش روش‌هایی را در این زمینه ابداع كرده‌اند.

ساختمان به عنوان سرپناه، سرمایه ملی است و حفاظت از سرمایه‌های ملی بر آحاد ملت واجب است. از دیرباز كه ساختمان‌سازی رونق گرفت در كنار آن تعمیر، مرمت و نگهداری بنا نیز مطرح شد و پیشرفت كرد. اما متاسفانه در دهه‌ها و شاید سده اخیر علاوه بر این كه در ساخت بنا، خصوصا بناهای آجری غیرمسلح كه در كشور به شدت رواج دارد اصول سازه‌ای كه باید رعایت شود، به فراموشی سپرده می‌شوند. مقوله تعمیر، مرمت و نگهداری نیز گرفتار غربت شده‌اند. به گونه‌ای كه حتی در سیستم‌های مدیریتی كه بودجه‌هایی برای تعمیر و نگهداری به طور خاص اختصاص می‌دهند بعضی از مدیران ، صرف این بودجه‌ها را در كارهای نوسازی، از افتخارات خویش می‌دانند. بنابراین حاصل كار این می‌شود كه با انبوهی ساختمان بدون كیفیت مواجه باشیم و در هر حادثه طبیعی به خصوص زلزله بناهایی كه باید سرپناه مردم باشند بر سر آنان خراب شوند.

بسیاری بر این اعتقادند كه برای داشتن ساختمان‌هایی مطلوب نیاز به طراحی خوب، مصالح خوب، مجری خوب (دارای امكانات و نیروی انسانی زبده) و ناظر خوب است. بعضی دیگر با دقت‌نظر بیشتر، مكان‌یابی خوب را نیز مقدم بر موارد فوق می‌دانند.

در حقیقت كوتاهی در انتخاب مطلوب هر یك از عوامل، ساختمانی فاقد كیفیت مطلوب را حاصل می‌كند اما كوتاهی در نگهداری بنا، ساختمان بسیار خوب را نیز در درازمدت به سوی ویرانی سوق می‌دهد.
اهمیت نگهداری بنا برای انسان‌های دیرین كه با سختی و مشقت فراوان و با صرف وقت بسیار به احداث سرپناهی برای خویش می‌پرداختند بسیار روشن بوده و در هر عصر و زمانی بسته به مصالح و تكنیك‌های زمان خویش روش‌هایی را در این زمینه ابداع كرده‌اند. هم‌اكنون نیز در سطح جهان به این مقوله بسیار اهمیت داده می‌شود و اصولا برای نگهداری هر سازه دستورالعمل خاصی وجود دارد. از جمله بازرسی‌های دوره‌ای بناها یا رنگ‌آمیزی دوره‌ای سازه‌های فلزی عریان از قبیل پل‌های فلزی اما متاسفانه در كشور ما كه روزگاری مهد تمدن جهان بوده و هم‌اكنون نیز نیروی كیفی ارزشمندی را در دامان خویش می‌پروراند از سال‌ها پیش به مقوله نگهداری، نامهربانی شده و شاید بتوان گفت كه به طور عمده به فراموشی سپرده شده است.


تاكنون به كرات شاهد بی‌توجهی به پل‌های بتنی آسیب‌دیده در اثر ضربه وسایل نقلیه سنگین و سازه‌های فلزی كه در معرض خوردگی قرار گرفته‌اند شكست ساختمان‌هایی كه دچار نشست پی شده و یا خرابی ساختمان‌هایی كه در معرض رطوبت بالارونده قرار گرفته‌اند و صدها مورد دیگر بوده‌ایم.


دسته‌بندی سریع روش‌های نگهداری بنا



روش‌های نگهداری بنا به دو دسته كلی تقسیم می شوند. روش‌هایی كه در ساخت ساختمان‌ نوساز اعمال و یا پس از اتمام بنا و قبل از بهره‌برداری بر آن اعمال می‌شوند تا دوام بنا را در مقابل عامل جوی و شرایط محیطی كه در معرض آن قرار می‌گیرند، به طور قابل ملاحظه‌ای افزایش دهند.


از جمله این روش‌ها، زهكشی كردن كف ساختمان‌ها و محدوده پیرامون آنها به گونه‌ای است كه رطوبت بالارونده به كف‌ها و دیوارهای بنا رسوخ نكرده، موجبات خرابی زودرس آنها را فراهم نیاورد. امروزه این امر به صورت بلوكاژ كف و عایق‌كاری كرسی دیوارها، انجام می‌شود.


روكش كردن سطوح كف و دیوارها با مواد با سختی فرسایشی بسیار یا غیرقابل نفوذ رطوبت امروزه برای محافظت كف‌های صنعتی از لایه نهایی از جنس بتن سخت و یا با افزودن موادی از قبیل اكسید آهن به بتن این لایه و یا استفاده از یك روكش بسیار نازك از جنس مواد پلیمری بسیار مقاوم در مقابل فرسایش استفاده می‌كنند و یا از انواع سیستم‌های عایق‌بندی رطوبتی برای محافظت سطوح مختلف ساختمان و یا روكش‌های پلیمری خاص برای محافظت در مقابل فرسایش و نفوذ رطوبت در سطح دیوارها و سایر سطوح بهره می‌برند.


ضد زنگ زدن مقاطع فولادی در سازه‌های امروزی از دیگر مثال‌های نگهداری از این مقوله است.
درگذشته نیز استفاده از سنگ‌فرش و یا آجرفرش برای فرش كف به دلیل مقاومت بالا در مقابل فرسایش، علاوه بر محاسن دیگر، استفاده می‌شده و روی دیوارها استفاده از اندود كاه‌گل و سیم گل و از این قبیل و یا نصب بوته‌های خار در سطوح دیوارهای خارجی بنا و یا دور تا دور جان‌پناه بام برای محافظت دیوارها در مقابل باد و باران و یا استفاده از پوشش كاه گل و یا گل و نمك بر پشت‌بام‌ها و توجه به شیب‌بندی مناسب آنها برای محافظت بام در مقابل نفوذ رطوبت و فرسایش سازه بام، ابزارهایی كارآمد در نگهداری بنا در زمان خویش تلقی می‌شدند.


همچنین در سازه‌های چوبی، از چوب‌های خاص مقاوم در مقابل شرایط جوی و نیز حمله موریانه و از این قبیل استفاده می‌شد و یا تكنیك‌هایی از قبیل نیم‌سوز كردن سرچوب‌ها (محل نشیمن آنها بر دیوارها) در ساختمان‌هایی با دیوارهایی با مصالح بنایی و سقف‌های به اصطلاح تخته‌پوش كه متكی بر تیرهایی از جنس چوپ گرد بودند، مورد استفاده قرار می‌گرفت تا دوام سازه را در مقابل شرایط مخرب افزایش دهد.


استفاده از عناصر محافظ از نوع طبیعی یا مصنوعی همچون كاشت درختان مقاوم در مقابل باد در اطراف بنا و یا ساخت ساختمان در پناه كوه و ... مثال‌هایی از این دسته‌اند. این روش‌ها چه در قدیم و چه در حال حاضر مورد كاربرد بوده و هستند.


_ روش‌هایی كه بعد از ساخت بنا، در زمان بهره‌برداری، برای نگهداری از بنا اعمال می‌شوند از بحث كاربرد مطلوب از فضاها و توجه به استفاده‌های نابجا از بناها كه بگذریم، به دستورالعمل‌هایی می‌رسیم كه برای كنترل‌های دوره‌ای هر بنا لازم است و روش‌هایی كه به شكل دوره‌ای برای محافظت از بنا مورد نیاز است.


بازدید دوره‌ای و منظم قسمت‌های مختلف و به خصوص حساس بناها، رنگ‌آمیزی دوره‌ای سازه‌های فولادی عریان همچون پل‌های فلزی و از این قبیل، مثال‌هایی از روش‌های نگهداری بنا در این عصر است.


تجدید كاه‌گل دیوارها، به خصوص دیوارهای بیرونی، به صورت دوره‌ای و یا تجدید كاه‌گل و یا گل و نمك پشت‌بام‌ها به صورت سالانه و یا هر چند سال یك‌بار از جمله روش‌های نگهداری از این دست هستند كه در سالیان پیش رایج بوده و هم‌اكنون نیز برای ساختمان‌های بنایی قدیمی كاربردی هستند.


تجدید سفیدكاری فضاهای داخلی ساختمان، از روش‌های قدیمی كاربردی در زمان حال است و تجدید رنگ فضاهای داخلی ساختمان، از روش‌های این زمانه است كه در این دسته‌بندی جای می‌گیرد. ترمیم، تعمیر موضعی و كلی در مواقع لزوم نیز از ابزارهای نگهداری تلقی می‌شوند.


نگاهی به گذشته


در گذشته با توجه به محدودیت‌ها و مشكلاتی كه در ساخت بنا وجود داشته و به دلیل سطح توقعات پایین‌تر مردم، به مقوله نگهداری بیشتر توجه می‌شد. همانگونه كه ذكر شد علاوه بر تمهیدات اعمال شده در ضمن احداث بنا برای دوام بیشتر آن در مقابل عوامل جوی و شرایط محیطی، روكش‌های لازم برای سطح بیرونی دیوارها و یا بام‌ها در زمان‌های لازم و عملیات ترمیم و تعمیر در مواقع ضروری انجام می‌شده به گونه‌ای كه بر پیكر ساختمان‌های قدیمی می‌توان آثار این مرمت‌ها و تعمیرات را مشاهده كرد.


شاید یكی دیگر از دلایل توجه به این مساله، آسیب‌پذیربودن بناهای یاد شده به خصوص به دلیل نوع مصالح آنها بوده است. همچنین مسایل فرهنگی و اعتقادات مذهبی در این امر تاثیر بسزایی دارد به طور مثال وقتی اسراف عملی حرام است و انسان معتقد بر این باور است كه خداوند اسراف‌كاران را دوست ندارد در جلوگیری از اسراف و از بین رفتن مال به طریق بیهوده، تلاش می‌كند و نگهداری را امری مقدس می‌داند.


بنابراین خارج از انتظار نیست در شرح حال حاكمان گذشته وقتی مورخان به ذكر كارهای عمرانی ایشان می‌پردازند، ترمیم، تعمیر و توسعه بناهای مهم را نیز در ردیف امور عمرانی این شخصیت‌ها به حساب آورند.


جالب توجه این است كه مصالح به كار رفته در ساخت و سازهای قدیمی، طبیعی و یا با فن‌آوری ساده بوده در صورت تخریب بنا به راحتی قابل بازیافت بوده‌اند. مصالحی از قبیل سنگ و گل، چوب و حتی آجری كه با ملات گل و ریگ در بنا به كار رفته،‌ به راحتی قابل تمیز كردن و استفاده مجدد در تعمیر و یا ساخت بنا هستند و در غیر این صورت نیز به راحتی می‌توان به گونه‌های دیگری آنها را به كار گرفت و حتی نخاله‌های ملات‌های آهكی را می‌توان تا حدودی مورد استفاده مجدد قرار داد و شاید مشكل‌دارترین نخاله ساختمانی كه از تخریب بعضی از ساختمان‌های قدیمی می‌تواند تولید شود از جنس كاشی و گچ باشد كه نسبت به نخاله‌های ملات‌های سیمانی، به مراتب تمیزترند و دفع آنها در محیط، مشكل زیست‌محیطی كمتری را ایجاد می‌كند. همچنین در روند تولید این مصالح،‌ میزان آلودگی محیط‌زیست به مراتب كمتر از میزانی است كه در روند تولید انواع مصالح امروزی از قبیل آهن و سیمان و غیره ایجاد می‌شود.



نظری به وضع موجود



با پیشرفت دانش فنی و عرضه انواع مصالح مقاوم‌تر، بادوام‌تر و با كارآیی بیشتر در شرایط محیطی مختلف، از قبیل آهن، سیمان، آلومینیوم و ... و انواع مصالح پلیمری و غیره و نیز انواع وسایل مكانیزه و تحول اساسی در تكنولوژی ساخت و ساز، اهمیت مقوله نگهداری بنا نیز جایگاه برتری یافته است، چه علاوه بر بالا رفتن قابل توجه هزینه‌های نسبی در ساخت بنا با این مصالح، بازیافت عموم نخاله‌های ساختمانی حاصله از تخریب ساختمان‌های ساخته شده با این مصالح بسیار مشكل و هزینه‌بر بوده و لااقل در كشور ما غیرقابل بازیافتند و دفع آنها در محیط نیز جز آلودگی محیط‌زیست حاصلی ندارد. از طرف دیگر روند تولید این مصالح،‌ چنانكه در بخش قبل ذكر شد با آلودگی قابل توجه محیط‌زیست همراه است.



تكنیك‌های نگهداری و از جمله تكنیك‌های ترمیم، تعمیر و مقاوم‌سازی، خصوصا در سال‌های اخیر، پیشرفت قابل توجهی كرده و روز به روز روش‌های جدیدتر و بهتر به جامعه بشریت ارایه می‌شود.


متاسفانه در كشور ما سال‌هاست كه با هجوم فرهنگ غرب و بریدگی فرهنگی و اغتشاش در امور مختلف از جمله ساخت و ساز، وضعیتی نامطلوب و دور از شأن ملت ایران و دور از اعتقادات مذهبی اصیل، برقرار شده، در ساخت بناها، از مصالح،‌ به صورت بهینه و متناسب استفاده نمی‌شود و حفاظت‌های لازم از مصالح و سطوح بنا صورت نمی‌پذیرد. به عنوان نمونه در كاربرد مصالح،‌ حیف و میل زیادی صورت می‌گیرد و در جریان ساخت، بیش از حد معقول، نخاله تولید می‌شود و یا سطوح آهنی خصوصا مقاطع فولادی مورد كاربرد در سازه بنا یا بدون پوشش محافظ به كار می‌روند و یا بدون تمیز كردن كامل سطوح‌شان از زنگ‌زدگی و انواع دیگر آلودگی، با ضدزنگ پوشانیده می‌شود. روی سطوح تمام شده توجهی به شرایط محیطی مختلف كه بنا در معرض آن قرار می‌گیرد، نمی‌شود و به تنها چیزی كه توجه می‌شود زیبایی ظاهری این سطوح داخلی و خارجی است. بنابراین حاصل كار ساختمان‌هایی است كه نه تنها در مقابل حوادث طبیعی از قبیل زلزله به هیچ وجه قابل اطمینان نیستند، بلكه در شرایط عادی نیز سرعت استهلاك آنها بالاست.


از طرف دیگر كنترل‌های دوره‌ای و انجام عملیات لازم برای نگهداری بنا، از جمله ترمیم و تعمیرهای به موقع حتی در ساخت و سازهای دولتی، عموما مقوله‌ای فراموش شده است و حتی در بسیاری موارد، كاربری سازه نیز به صورت صحیح رعایت نشده و سازه‌های بسیاری را می‌توان یافت كه در معرض كاربری‌هایی قرار گرفته‌اند كه به هیچ وجه برای این شرایط طرح نشده و تحمل چنین شرایطی برای آنها،‌ حاصلی جز استهلاك زودرس و خرابی‌های احتمالی، در بر ندارد.


با اینكه دولت بودجه‌هایی خاص به طور سالانه برای نگهداری بناها تعریف و در اختیار دستگاه‌های دولتی قرار می‌گیرد، بسیاری از مدیران ، سعی در صرف این بودجه‌ها در مسیر نوسازی كرده، به جای صرف این پول‌ها در مسیر صحیح، نگهداری ساختمان‌های موجود و توان‌بخشی احتمالی آنها، ساختمان‌های مشكل‌دار و بعضا نیمه‌كاره دیگری را برپا كرده، مشكلی را بر مشكلات موجود دستگاه افزوده‌اند. متاسفانه تفكر حاكم بر جامعه نیز عموما در جهت تشویق این مدیران و مأیوس كردن مدیرانی بوده كه به دور از هرگونه خودنمایی و تبلیغات، صادقانه تمام هم خویش را صرف موجودی‌ها كرده و در جهت رفع نواقص متقدمین خویش برآمده‌اند. به نظر می‌رسد كه در حال حاضر این امر به صورت یك معضل فرهنگی درآمده باشد به گونه‌ای كه هرگاه در مراسم تودیع یك مدیر، گزارشی بلندبالا از كمیته ساخت و ساز را شاهد باشیم، تحسین جمعی را مشاهده خواهیم كرد ولی در مقابل، توضیحات مدیر دیگری كه از كیفیت سخن بگوید و لیستی از عملیات ترمیم، تعمیر و مقاوم‌سازی، در گزارش خویش داشته باشد، توجه چندانی را برنمی‌انگیزد. به عنوان نمونه بارز این مشكل فرهنگی، نگاه كلی به سازمان میراث فرهنگی در سطح جامعه است كه خلاف پیشرفت بسیاری كه خصوصا در دو دهه اخیر در این رابطه داشته‌ایم، هنوز با جایگاه در خور خویش بسیار فاصله دارد. زیرا در كارنامه این سازمان، به حق تنها مقوله موجود و تعریف شده، مقوله نگهداری است و به ندرت می‌توان مقوله نوسازی را به صورت توسعه بنا در این كارنامه دید.


منبع:نوشته شده توسط محمد فروغی-عضو هیات علمی دانشگاه یزد

 
 

توسعه حمل و نقل محور

صفحه اصلی تماس با ما

All Rights Resereved For umic.ir

مشاور بازاریابی اینترنتی و سئو : گروه تخصصی مستر کاما